Bir toplumun kültür seviyesi yalnızca ürettiği sanat eserleriyle değil, o eserleri anlamlandırmak için geliştirdiği kavram dünyasıyla da ölçülür. Çünkü sanat, yalnızca görülen, işitilen veya hissedilen bir estetik faaliyet değildir; aynı zamanda kendine has bir dilin, bir düşünme biçiminin ve yüzyıllar boyunca oluşmuş bir birikimin ürünüdür. Bu birikimin kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan en önemli araçlardan biri ise hiç şüphesiz sanat terimleri sözlükleridir.
İlk bakışta bir sözlük, yalnızca kelimelerin anlamlarını açıklayan bir başvuru kaynağı olarak görülebilir. Oysa mesele sanat olduğunda sözlük, bundan çok daha derin bir işlev üstlenir. Çünkü sanat terimleri sözlüğü; estetik anlayışların, sanat akımlarının, teknik kavramların ve düşünce dünyalarının muhafaza edildiği kültürel bir hafıza mekânıdır. Bir bakıma sanatın arşivi, sanatçının rehberi ve toplumun estetik eğitimine açılan kapısıdır.Buradan hareketle şu soru kaçınılmaz hâle gelir: Sanat terimleri sözlüğü yalnızca sanatçılar ve akademisyenler için hazırlanmış, kendi içine kapalı bir kaynak mıdır? Yoksa toplumun sanatla ilişkisini kuvvetlendiren, geniş kitlelere hizmet eden kültürel bir köprü müdür? Başka bir ifadeyle, sanat terimleri sözlüğü sanat için midir, toplum için midir?
Bu soruya cevap verebilmek için öncelikle sanatın dilini anlamak gerekir.
Sanat, insanlık tarihi boyunca kendine özgü bir terminoloji oluşturmuştur. Resimde perspektif, kompozisyon ve kontrast; edebiyatta metafor, alegori ve ironi; müzikte armoni, ritim ve tonalite; heykelde hacim, doku ve form gibi yüzlerce kavram, yalnızca birer teknik ifade değildir. Bunlar, sanatın düşünce sistemini meydana getiren temel yapı taşlarıdır. Bir insanın bu kavramlara yabancı olması, aslında sanatın konuştuğu dile yabancı olması anlamına gelir.
Bir müzede sergilenen tablonun altında “empresyonist üslup”, “figüratif anlatım” veya “minimalist yaklaşım” ifadeleri yer aldığında, bu terimlerin ne anlama geldiğini bilmeyen bir ziyaretçi, eserin önünde yalnızca bir görüntüyle karşı karşıya kalır. Fakat aynı kavramları bilen biri için tablo, renklerin ve çizgilerin ötesine geçerek bir düşünceye, bir döneme ve bir estetik anlayışa dönüşür. Demek ki sanat terimleri, sanat eserinin kapısını açan anahtarlar gibidir. İşte sanat terimleri sözlüğünün ilk ve en temel amacı burada ortaya çıkar: Sanatın dilini düzenlemek, açıklamak ve korumak.
Bir sanat terimleri sözlüğü, kavram kargaşasını ortadan kaldırır. Farklı dönemlerde, farklı sanatçılar tarafından kullanılan kavramların ortak bir anlam çerçevesinde buluşmasını sağlar. Böylece sanat eğitimi sistemli bir zemine kavuşur. Öğrenciler, araştırmacılar ve sanatçılar aynı dili konuşabilir hâle gelirler. Sanatın teorik temeli güçlenir.
Bu açıdan bakıldığında sanat terimleri sözlüğü, öncelikle sanat için hazırlanmış bir kaynaktır.
Çünkü her sanat dalının yaşayabilmesi için kendi hafızasını koruması gerekir. Nasıl ki bir milletin dili sözlükler sayesinde muhafaza ediliyorsa, sanatın dili de terimler sözlükleri sayesinde yaşatılır. Bugün “barok”, “gotik”, “kaligrafi”, “kolaj”, “gravür”, “tezhip” veya “minyatür” gibi kavramların anlamlarını biliyor oluşumuz, büyük ölçüde bu terminolojik birikimin kayıt altına alınmış olmasından kaynaklanmaktadır.
Sanat terimleri sözlüğü aynı zamanda bir disiplin inşa eder.
Sanatın yalnızca duygulardan ibaret olduğu düşünülür. Oysa sanat, duygu kadar bilgiye de dayanır. Bir ressamın renk teorisini, bir şairin edebî sanatları, bir müzisyenin armoni kurallarını, bir hattatın istif ve ölçü prensiplerini bilmesi gerekir. Sanatın teknik yönü, çoğu zaman görünenden daha derindir. Bu teknik yapının anlaşılması ve öğretilmesi ise belirli kavramların sistemli biçimde açıklanmasıyla mümkündür.
Ancak mesele burada bitmez; Eğer sanat terimleri sözlüğü yalnızca sanatçılara hizmet eden bir araç olsaydı, toplumun büyük kısmı sanatın dışında kalırdı. Çünkü sanatın dili kapalı bir dile dönüşür, estetik tecrübe yalnızca belirli çevrelerin ayrıcalığı hâline gelirdi. Oysa sanatın doğasında paylaşmak, aktarmak ve ortak bir kültürel zemin oluşturmak vardır.
Bir toplumun sanatla kurduğu ilişkinin niteliği, büyük ölçüde o toplumun sanat kavramlarına ne kadar aşina olduğu ile ilgilidir.
Bir çocuğun ilk kez “desen”, “renk”, “ritim”, “uyum” ve “estetik” gibi kavramlarla tanışması, onun sanatla kuracağı ilişkinin temelini oluşturur. Bir üniversite öğrencisinin “modernizm”, “postmodernizm” veya “soyutlama” kavramlarını öğrenmesi, sanat eserlerine farklı bir gözle bakmasını sağlar. Bir yetişkinin “tezhip”, “ebru” veya “hat” gibi geleneksel sanat terimlerinin anlamlarını bilmesi ise kültürel mirasıyla kurduğu bağı kuvvetlendirir.
Bu nedenle sanat terimleri sözlüğü, yalnızca sanatın kendi dünyasını koruyan bir kaynak değil, aynı zamanda toplumun estetik eğitimine katkı sağlayan bir rehberdir.
Bir müzeye giden ziyaretçi, bir şiir kitabını eline alan genç, bir sergiyi gezen öğrenci veya geleneksel sanatlara ilgi duyan herhangi bir vatandaş… Hepsi, sanatın kavramlarıyla tanıştıkları ölçüde o sanatın gerçek anlamına yaklaşırlar.
Bu nedenle “Sanat Terimleri Sözlüğü sanat için midir, toplum için midir?” sorusuna kesin bir çizgi çekmek mümkün değildir.
Çünkü sanat terimleri sözlüğü iki farklı amaca aynı anda hizmet eder.
Bir yönüyle sanat içindir; çünkü sanatın hafızasını korur, kavramlarını sistemleştirir, disiplinini güçlendirir ve gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlar.
Diğer yönüyle toplum içindir; çünkü sanatın anlaşılmasını kolaylaştırır, estetik bilinci geliştirir, kültürel aktarımı destekler ve insanları sanatın ortak dilinde buluşturur.
Belki de doğru soru, “Sanat için mi, toplum için mi?” değildir.
Asıl soru şudur:
Sanat, toplumdan bağımsız düşünülebilir mi?
Cevap elbette hayırdır.
Çünkü sanatın ürettiği her kavram, eninde sonunda insanın dünyasını anlamlandırmak için vardır. Sanat terimleri sözlüğü de tam bu noktada anlam kazanır. O, sanatın kendi hafızasını muhafaza ederken aynı zamanda toplumun estetik ufkunu genişleten sessiz bir öğretmen gibidir.
Netice itibarıyla sanat terimleri sözlüğü, özü itibarıyla sanat için hazırlanır; fakat varlığını ancak topluma ulaştığında tamamlar. Çünkü sanatın dili anlaşılmadıkça sanatın kendisi de eksik anlaşılır. Bir toplumun sanatla kurduğu ilişkinin derinliği ise yalnızca eserlerin çokluğuyla değil, o eserleri anlamaya yarayan kavramlara ne kadar hâkim olduğu ile ölçülür.
Bu sebeple sanat terimleri sözlükleri, yalnızca kelimelerin anlamlarını açıklayan kitaplar değil; sanat ile toplum arasında kurulan en zarif, en sessiz ve en kalıcı köprülerden biridir.
Sonuç olarak sanat terimleri sözlükleri, yalnızca kelimelerin anlamını veren kaynaklar değildir; sanatın hafızasını koruyan ve onu toplumun idrakine ulaştıran sessiz köprülerdir. Çünkü bir toplum, sanatın dilini öğrendiği ölçüde estetikle buluşur. Zira sanat, anlaşılabildiği kadar yaşar; kavramları bilindikçe de nesilden nesile ışık olmaya devam eder.
”Sanat, insanı insana anlatma çabasıdır.”
-Bedri Rahmi Eyüboğlu
